سؤال : لطفا اگر ممكن است بفرمائيد عشق در شعرهاي شما چه نقشي دارد؟

جواب : شما مي دانيد كه اصولا خودشناسي از راه علم و عقل و تفكرحاصل نمي شود لازمه خودشناسي عشق است، عشق هم تشعشع ذات الهي است.اما مراتب مختلف دارد، كلاسهاي متفاوت دارد.خيلي ها هستند عشق و هنر را مي گيرند، اما چون كلاسشان پائين است لباس و ظاهر آن را به جاي خود آنها مي گيرند تنها كساني كه به كلاس بالاتر مي رسندمعني اينها را درك مي كنند.انسان هم يكمرتبه نمي تواند به بالاترين كلاس برسد، اينست كه انسان يكمرتبه حافظ متولد نمي شود، حافظ را بايد از چهل سالگي به بالا شناخت.يعني از وقتي كه به آخرين كلاس رسيده.عشق در سنين مختلف، محدوده هاي مختلفي دارد.عشق به پدر، عشق به مادر، عشق به يك دختر‌‍[اما انسان كامل دراين كلاسهاي پائين درجا نمي زند] محدوده را بزرگتر و بزرگتر مي كند تا جائي كه، تمام آفرينش را مي گيرد و نظير سعدي مي گويد، عاشقم برهمه عالم، كه همه عالم از اوست.با اين وصف مي توان گفت كه من با عشق زاده شدم، با عشق زندگي كردم و با عشق هم جان خواهم داد.طبعا شعر من هم انعكاسي از روحيات واقعي خودم هست.

سؤال : آيا يك شاعر مي تواند تمامي احساسات خود را درمورد موضوعي خاص به وسيله ي شعر بيان كند؟

جواب : نه خير، انسان نمي تواند آنچه بالقوه دارد، تماما به فعل درآورد.يك شاعر حتي در موفق ترين اثرش، آنچه را كه در ايده آل دارد نمي تواند تصوير كند، منتها مسأله نسبيت است يكي توانائي تصوير گوشه اي از ايده آلش را دارد و يكي به ايده آلش نزديك مي شود.

سؤال : درمورد نيما چه نظري داريد؟

براي مشاهده متن كامل بر روي " ادامه متن " كليك كنيد

گفتگوئي با استاد محمدحسين شهريار

عشق مي‌بارد جمال پير را

شعر، حكايت كهني است؛ حكايت پررمز و راز قصه‌ايست كه در نهفت پرقدمت فرهنگ پرشور و شعور مردم اين آب و خاك جاي دارد و حكايتِ قامت بلند و برافراشتة لفظ پارسي است كه هماره با كام‌ها و ناكامي‌ها، با زخم‌هاي كهنه و شوق‌هاي تازه عجين و از آن سيراب گشته و در گذارة زمان، با قاطعيت صخره‌اي در زير يورش باران و تگرگ، همچنان كوهواره و پرصلابت بر اصالت خود پاي فشرده است.

از استثناءهاي تاريخ شعرمان همچون حافظ و سعدي كه بگذريم و بي‌آنكه بخواهيم اين دو ماندگار عرصة ماناي شعر را براي سنجش ديگر شاعران ملاك قرار دهيم ـ كه از سوئي تنها محك معتبر و از سوي ديگر، خطرناك براي شاعران مورد سنجش است ـ ميزان‌هاي شعر هر شاعري را، با توجه به استحكام و قدرت شعري آنها، مي‌توان در راه‌يابي بر اذهان مردم مورد قضاوت قرار داد  واين همان حكايت شهريار و اشعاريست كه همچون دانه‌هاي سبز و مصمم در بهار شعر ايران مي‌شكفند  و درختان تناوري مي‌گردند، بي‌آنكه بيم گزندي بر آنان رود؛ چرا كه از دل بر‌مي‌آيند. شعرهائي كه به لحاظ بار معنائي همسنگ و مافق با تفكر مردم و بي‌بهره‌وري از الفاظ گنگ و نارسا، زبانزد خاص و عام مي‌گردند و چونان آئينه‌اي بي‌خش، بازتاب غم و رنج و يا شوق و عشق ديگران مي‌گردد.

حكايت شهريار، حكايت خود را دارد؛ حكايت تشييع دردها و بيقراريهايش در پهندشت شور و شيدايي است.

شهريار شعر را از كودكي مي‌آغازد: «از همان كودكي، شعر را شروع كردم؛ هفت ساله بودم و شايد هم كوچكتر. نمي‌دانم چه چيز در درون من مي‌جوشيد و چه چيزي مرا بر آن مي‌داشت كه خواسته‌هايم را به صورت شعر بيان كنم».

شعر، همانگونه كه شهريار آنرا لطايف روح انسان مي‌داند، بي‌آنكه قابل وصف باشد، در پشت پرچين هفت سالگي شهريار پرسه مي‌زند تا به شط بارور ذهن او راه يابد. و اين راه‌يابي، همانا آغاز توفان پرغريوي است كه لحظه‌هاي ناب حيات او را در برمي‌گيرد. لحظه‌هائي كه با شعر:

من گنه‌كار شدم واي به من            مردم‌آزار شدم واي به من

آغاز مي‌شود. اين شعر سرفصل بهره‌وري از كلمات روان و رايجي است كه همواره حجم بسياري از اشعار شهريار را در برمي‌گيرد و به سادگي به ذهن مي‌خَلَد.

شهريار با نقبي به خاطرات معطر كودكي، از پدري سخن مي‌راند كه سهمي درخور، در شكل‌گيري ذوق شاعرانه‌اش دارد: «پدر بزرگواري داشتم، بي‌نظير بود؛ سيدي نوراني. اهل ذوق بود و هنر. خط خوشي هم داشت و با آنكه وكيل درجة اول بود، خوشنويس و محرّر حاج ميرزا حسين، مجتهد تبريز بود. اسمش حاج مير آقا خشكنابي بود».

يادبودهاي شهريار، از زني به نام «مادر»، سواي پژواك مهر و عاطفه‌اش در چهار ديواري خانه است؛ او را زني اديب مي‌داند كه شعر را خوب مي‌فهمد و به هنگام خواندن شعر، سراسر شور و جذبه مي‌شود؛ انگار كه امواجي نامرئي او را در برگرفته باشند: «من تراژيك‌ترين شعرهاي تركي را در نوحه‌هاي مادرم شنيدم؛ زني كه به هنگام مرگ دخترش، آنچنان ميه كرد و آنچنان شعرهائي خواند كه من هيچگاه نظير آنها را نشينده‌ام. اما افسوس كه نتوانستم آنها را بنويسم و به عنوان بخشي از شعر و ادبيات زبان آذري آنها را حفظ كنم».

شهريار، زبان آذري را زبان احساس مي‌داند؛ زباني كه مي‌تواند زلال‌ترين مكنونات قلبي شاعر را بيان كند: «اما افسوس كه اين همه بعد گستردة حسي، در چهار چوب تنگ تكنيك، دچار ضعف مي‌شود».

شهريار در سال 1285 در تبريز زاده شد و دوران كودكي را در كنار پدر و مادري با دركي روشن از شعر و شور و احساس گذراند و به همين واسطه توانست به تار و پود اين زبان چنگ اندازد و حجم حس و بيان خود را بر واژه‌هاي نجيب آن بنشاند و خود را به حول و ولاي آهنگين و موزون آن بسپارد.

شهريار گرچه مأنوس زبان آذري است و اين زبان، زبان نياز و ضرورت در موطن اوست، معهذا زبان فارسي، زبان ديگري است كه شهريار با دست يازيدن بدان، مي‌تاند زواياي پنهان و پررمز و راز احساس خود را بيان دارد.

شهريار در سال 1300 راهي تهران مي‌شود و به تحصيل در رشته طب مي‌پردازد. اما شعر، اصلي است كه همواره بدان پايبند است: «مدتي كه در تهران ماندم، ديگر تهراني شدم. شعر من به زبان فارسي بود و امضايم همان سيد محمدحسين بهجت خشگنابي. و در همين ايام بود كه تخلصم را از حافظ گرفتم: وضو گرفتم و حمد و سوره خواندم و رو به قبله نشستم و حافظ را به شاخه نباتش قسم دادم. ديوان را گشودم، آمد:

سحر چو خسرو خاور علم بر كوهساران زد

به دست مرحمت يارم در اميدواران زد

چو پيش صبح روشن شد كه حال مهر گردون چيست

برآمد خندة خوش بر غرور كامگاران زد

و من تخلصم را از بيت آخر گرفتم:

دوام عمر و ملك او، بخواه از لطف حق اي دل

كه چرخ اين سكة دولت به نام شهرياران زد

اما كمي فكر كردم، ديدم كه براي من سرگشته و جوان، لقب شهريار، عنوان بزرگي است. پس فال ديگري زدم:

چرا نه در پي عزم ديار خود باشم               چرا نه خاك سر كوي يار خود باشم

غم غريبي و غربت چو برنمي‌تابم               بشهر خود روم و شهريار خود باشم

سيدمحدحسين بهجت خشگنابي از اين پس نام « شهريار» را بر خود مي‌نهد و پرواز بر فراز گسترة شعر را با بالهاي خواجة شيراز مي‌آموزد و به خود شيوة چنين پروازي را نويد مي‌دهد:

شهريارا قلم از خواجة شيراز بگير     تا ورق، رشك گل و لالة دلكش باشد

آشنائي شهريار با شعر از دوران كدكي، و سپس غوطه‌وري در درياي بي‌كران شعر خواجة شيراز، مرهمي بر دل شكسته و رنج و حرماني اشت كه از چندي عارض او گشته است. عشق، اكنون همچون دانة گياهي است كه در سراچة دل او، تصير پرشكوه و شكوفة بهار را نويد مي‌دهد:

با رنگ و بويت اي گل، گل رنگ و بو ندارد      با لعلت آب حيواني، آبي به جو ندارد

از عشق من به هر سو در شهر گفتگوئيست         من عاشق تو هستم، اين گفتگو ندارد

جز وصف ماه رويت در پشت سر نگويم                  رو كن به هر كه خواهي، گل پشت و رو ندارد

ميزان‌هاي بهره‌وري شهريار از غزليات حافظ، اكنون نه معيارهاي عارفانه، كه همانا در زمرة عشقي مجازي است؛ عشقي كه ارتفاع بلند خيال و انديشة او را يكسره، در سيطرة خود قرار داده است و او رو به هر سو كه مي‌گذارد، نشان از خط و خال او دارد، نشان از طرة گيسوي او دارد و نقش هر چهره، (عيان غاليه خط) اوست؛ بي‌آنكه بداند كه در تهاجم بي‌امان باد پائيز، اين شكوفة نشكفتة بهاري به تاراج خواهد رفت:

رو كن به هر كه خواهي گل پشت و رو ندارد

شايد هيچگاه شهريار بوي جنازة عشق را نيازموده بود و نمي‌دانست كه در زلّ آفتاب سرمستي، قامت بلند غرور او، در هلهلة بادهاي هرز و نافذ خميده خواهد شد.

شهريار، اكنون، شكسته دل و پريش، سر به كوچة خاك‌آلودة غم مي‌نهد. ديگر نه عطر گل شقايق و طراوت گل شمعداني، كه همه جا عبوس و عفن و حزن‌آلود است، و تنها آنچه كه سراپردة ذهن او را به خود مشغول مي‌دارد، همانا نفريني است كه در اشعارش ظاهر مي‌شود:

چو ابرويت نچميدي به كام گوشه‌نشيني               برو كه چون من و چشمت به گوشه‌ها بنشيني

چو دل به زلف تو بستم به خود قرار نديدم     برو كه چون سر زلفت به خود قرار نبيني

به جان تو كه دگر جان به جاي تو نگزينم                كه تا تو باشي و غيري به جاي من نگزيني

زباغ [حسن] تو هرگز گلي به كام نچيدم               برو زگلبن حسنت گلي به كام نچيني

اكنون واژه‌هاي سركش شعر شهريار، در امتداد عبور اين بغض‌هاي تازه، ماية تسلائي مي‌گردد تا روئينگي شبهاي كشدار و بلند ا را به صبح برساند:

اولدوز ساياراق گوزله ميشم هر گئجه ياری

گج گلمه ده دير يار يئنه اولموش گئجه ياری

گؤزلر آسيلی يوخ نه قارالتی نه ده بير سس

باتميش گولاغيم گؤرنه دؤشور مکده دی داری 

بير قوش آييغام! سويليه رک گاهدان اييلده ر

گاهدان اونودا يئل دئیه لای-لای هوش آپاری 

ياتميش هامی بير آللاه اوياقدير داها بير من

مندن آشاغی کيمسه يوخ اوندان دا يوخاری 

قورخوم بودی يار گلمه يه بيردن ياريلا صبح

باغريم ياريلار صبحوم آچيلما سنی تاری! 

دان اولدوزی ايسته ر چيخا گؤز يالواری چيخما

او چيخماسادا اولدوزومون يوخدی چيخاری

" کرم دئیه رمن بیر سفیل صییادام

هر مارالا تور آتارام مار گلی

یار باغینین بولبوللری اوخویور

بیزیم یوردا سئیره ده یوخ سار گلی"

ائوده بیر ایل آه چکرم خبر یوخ 
ائودن چیخام ، من اویانا ، یارگلی 
تای - توشلاریم ، چوله چیخا، گون چیخار، 
من چیخاندا یاغیش گئتسه ، قارکلی   
یازیغ قوزوم !آجلیغا دوز ، داریخما،
بوگون - صاباح باهار گلی ، بار گلی  

بیزه گله - گلمیه ، بیر کال اییده،
قونشوموزا هیوا گلی ، نار گلی
خان ایوئینه ، شئر گله ، قویروق بولار
بیزیم ائوه، کور ایت گله ، هار گلی .
خلقه قوناق گلی ، گوزی سورمه لی ،
بیزیم ائودن ،کور گئتمه میش ، کار گلی

ايتيميز قورد اولالي،بيزده قاييديق قويون اولدوخ

ايت ايله قول-بويون اولدوخ

ايت الينده ن قاييديب،قوردادا بير زاد بويون اولدوخ

ايت ايله قول-بويون اولدوخ

قوردوموز ديشلريني هي قارا داشلاردا ايتيددي

قويونون دا ايشي بيتدي

سون سوخولدي سورويه ،بير سوروني سوءكدو –داغيتدي

اكيليب ،ايت گئديب ايتدي

بيزده باخدخ ايت ايله قورد آراسيندا  اويون اولوخ

ايت ايله قول-بويون اولدوخ

Oyun oldux

itimiz qurd olali bizdə qayıtdıx qoyun oldux

Itilə qol boyun oldux

It əlindən qayıdıb qurdada bir zad boyun oldux

Itilə qol boyun oldux

Qurdumuz dişlərini hey qara daşlarda itiddi

Qoyununda işi bitdi

Son soxuldu sürüyə bir sürüni sökdü dağıtdı

əkilib it gedib itdi

bizdə baxdıx itilə qurd arasında oyun oldux

Itilə qol boyun oldux

دكتر غلامحسين بيگدلي

قبل از هر چيز اين نكته را متذكر بشويم كه در اين سخنراني كوتاه به هيچ وجه چنين هدفي در برابر ما قرار ندارد كه راجع به تمام گوناگوني‌ها و جوانب متنوع آثار هنري شهريار نكاتي به نظر خوانندگان رسانده شود. منظور اساسي ما در اين گفتار فقط عبارت از بيان نمونه‌هائي از آنهمه ويژگي‌ها و قدرت هنري شهريار به مثابه يك شاعر برجسته معاصر مي‌باشد. بويژه در اين گفتار نكتة جالب توجه زير مورد توجه است كه: شهريار شاعر نيرومندي است كه با استفادة ماهرانه از كليه مشخصات هنري نظم كلاسيك، پا را از دايرة محدود آن فراتر گذاشته و سنن ديرين نظم كلاسيك را درهم شكسته و در مقياس وسيعي از عناصر زبان توده‌اي و خلقي استفاده نموده است.

با اين ترتيب در اشعار شهريار مي‌توان اوج هنر كلاسيك نظامي، اوحدي، حافظ، سلمان ساوجي و غيره را ديد و ضمناُّ سادگي و رواني شعر نوين توده‌اي شهريار او را به عنوان يك شاعر خلقي از استادان نظم كلاسيك ممتاز مي‌سازد. اشعار وي به عقيدة اكثر ادباي معاصر ايران از شاهكارهاي شعر و ادب فارسي و آذربايجاني به شمار مي‌رود. وحيد دستگردي آثار محمدحسين شهريار را افتخار ادب ايران، احمدبيك آتش دانشمند ترك افتخار ادبيات ترك زبان و استاد ملك‌الشعراء بهار افتخار ادبيات جهان ناميده است.

به عقيدة برخي ديگز از ادباي ايران در ظرف ششصد سال اخير يعني پس از حافظ شعر شهريار از لحاظ زيبائي و هنر و ايجاز و تأثير بويژه در نوع غزل كم‌نظير است.

اثر ارزندة «حيدربابايه سلام» او به زبان تركي آذربايجاني و ديوان چهارگانة وي به فارسي به قول سلف بزرگوارش محمد فضولي به مثابة سفرة رنگارنگي مشاهده مي‌نمايد.

آثار فارسي شهريار در اوزان مختلف عروض و يگانه اثر تركي وي به نام «حيدربابايه سلام» در وزن هجا سروده شده و نظم شهريار شامل انواع: قصيده، غزل، مثنوي، قطعه، رباعي، مفردات، شعر آزاد و غيره مي‌باشد.

شهريار همچنين موسيقي‌دان توانائي است كه شعر و موسيقي را با هم درآميخته و آثار ادبي ارزندة دلنشيني به وجود آورده است. اشعار آبدار وي از لحاظ صنايع بديعي، اسلوب پوئتيك، طبيعي بودن و اصالت خود ممتاز است. او در اندك سخن معاني بسياري گنجانده و در چند مصراع لوحة رنگارنگ يا صحنة زيبائي به وجود مي‌آورد. همچنين شهريار به زيبائي و وحدت فرم و مضمون آثار خود دقّت فراواني مبذول داشته [به طوري كه] در اشعار مليح و پرمغز وي هم‌آهنگي فرم با مضمون كاملاُّ مراعات شده است. او براي ايجاد تاثير بيشتر گفته‌هاي خود در انتخاب وزن مناسب با موضوع نيز مهارت خاصي به كار برده است.

از طرف ديگر شهريار شاعر نوآوري است و خصوصيات نويني در نظام آداب فارسي و آذربايجاني داخل كرده است، بخصوص اين نوآوري شاعر را در مضمون اشعار غنائي وي بيشتر مي‌توان مشاهده نمود. ماهيت اين نوآوري عبارت از اين است كه شهريار علي‌رغم اسلاف خود و سنن نظم كلاسيك در غزليات خويش تنها به ترنم عشق مادّي يا محبت الهي نپرداخته بلكه بسياري از صحنه‌هاي رنگارنگ زندگي اجتماعي، خاطرات و ملاحظات شخصي، روابط و علائق دوستي و خانوادگي، حس وطن‌پرستي و خلق دوستي [و] صلح‌پروري را با مهارت و استادي تام در غزل‌هاي خود منعكس نموده است. علاوه بر اينها  به طور مبسوط از ادبيات شفاهي و امثال و حكم و ايديومها نيز استفادة كامل كرده است كه ما در اين باره سخن خواهيم راند.

براي مشاهده متن كامل بر روي " ادامه متن " كليك كنيد

ابوالفضل علیمحمدی

رازی است که آن نگار می داند چیست

                                           رنجی است که روزگار می داند چیست

آنی که چو غنچه در گلو خونم از اوست

                                            من دانــم و شــــهریار می داند چیست

                                                                                   کلیات نیما ص 530

این چه سر و چه راز مگویی است که نــیما جز شهریار همدردی دیگر بر شناخت آن

نمی یابد؟و این چه تاکید بر کتمان سری است که شهریار بر نیما می کند؟

نـــیما غم دل گو که غریبـــانه بگرییم

                                          سر پیــش هم آریم و دو بیگـــانه بگرییم

                                                                    کلیات شهریار جلد یک ص 114

آیا شــهریار و نیما علیرغم تفاوت در سبک و زبان و نگرش،دو درد آشنای دیرین اند؟

یا دو بیگانه ی نا آشنا ؟

در موارد غرابت و بیـــگانگی این دو شاعر از همدیگر، بسیار نوشــته اند،امــا در باب

 همدلی ها،وســواسها و هراسهای مشــترک این دو هنرمند توطئه ی سکوت راه

 انداختند.به ویژه برخی از نو اندیشــان نو اندیش تر از نیما و تجددگرایان متجددتر از

 ایشان،نقش شهریار را در شکل گیری و معرفت آثار نیما به عمد فراموش کرده اند.

امید است که این مقاله بتواند ریشه ی همدردی های و همدلی های این دو شاعر

صاحب سبک را عرضه نماید. منظومه ی مسمط گونه ی"افسانه" که نقطه ی آغازی

بر شعر معاصر فارسی شمرده می شود،در دی ماه سال 1301توسط نیــما یوشیج

سروده شد.در آن سال شهریار در تهران می زیست. تهرانی که یک سال از کودتای

رضاخان را پشت سر گذاشته و سایه ی سنگینـش را در تمام زوایای خویش، حتی

در محافل ادبی تجربه می کرد.

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

 ابوالفضل علیمحمدی

پس از کودتای 28 مرداد 1332 و دستگیری نــیمایوشیج، مقتــضیات زمانه، کاری کرد

که نــیما نتواند گفته هایش را به روشنی با مردم در میان بگذارد و همین ترس و بیم

بود که گفتـــه هایش را پیــچیده تر از آنکه همه ی مردم بتوانند بفهمند، بــوجود آورد.

مهمترین خصوصیت هنر و ادب این دوران که رژیم ابتدا ناخواسته و سپس آگاهانه به

آن دامن میزد،تـفکیک آن به دو بـخش مردمی و روشنفکرانه بود، به این ترتیب حرکت

اصــلی و اثرگذار هــنر و ادبــــیات،چندان پیــچیده شد که از مردم به دور افتاد. رژیـم

شادمــانه این تــفکیک را پـذیرا بود، چرا که مــطمئن بود روشـــنفکران هیچ گونه هم

سخنی با مردم نخواهد یافت.(9)

جلال آل احـــمد در مــقاله ی "مشکل نیمایوشیج"  به صــراحت می نویسد: عــالم

سیاست تنها با توجه به جنبه ی تخریبی کار نیما به او بال و پر می دهد و اورا ناچار

می کند که به کار خود پیچیدگی بیشتری دهد (10) شـهریار نیز با اشــاره به آخرین

دیــدار خود که در سال 1337 در تــبریز انجام گرفته بود به اقرار خود نـــیما در این باب

اشاره ها کرده است.(11)

شــهریار به رغم تاثــیری که از نـــیما پذیرفته بود، زیر این پــیچیدگی در زبان نـرفت و

اســـتقلال هـــنری و شـــعری خود را هـــمچنان پـــس از ســـال 1330،حفظ کرد. او

که عشق به طبیعت و یک نوع فانتزی تخیلی را از نیما آموخته بود زبان مردمی خود را

فــراموش نکرد.او در ســـال ۱۳۳۰، مـــنظومه ی"حیدر بابایه ســـلام" را که در ســطح

بــسیار وسیعی در داخـــل و خارج کـــشور با تــوده های مـــحروم شـــهر و روســـتا

ارتـــباط عاطفی بر قـــرار کرده بـــود،سرود. اگــــر نه فریاد ستم ستیز روستائیان،

دست کم صدای دردمندانه و آه و حسرت با آنان هست.(12)

 حسین منزوی

اشاره: زنده‌یاد «حسین منزوی» در دهه‌ی شصت از مصادیق بارز غریب در وطن بود. دهه‌ای که می‌باید اوج آثار او را در هیأت نشر می‌دیدیم و می‌خواندیم؛ تنها به ندرت می‌شد اثری از او را در گوشه و کنار نشریه یا روزنامه‌ای دید و خواند. شاعر بزرگی که در دهه‌ی پنجاه برنده‌ی جایزه‌ی فروغ شده و از سرآمدان و یا درست‌تر بگوییم سرآمد غزل امروز بود. در آن سال‌ها مقاله‌ای درباره‌ی «شهریار و نیما» با عنوان «دو مرغ بهشتی» و با نام مستعار «حسین پورزنجانی» در کیهان فرهنگی سابق منتشر شد که شنیده می‌شد کار حسین منزوی است. سبک و سیاق نثر نیز اگر تأمل شود، نشان از درستی این نظر دارد. با آرزوی چاپ مناسب همه‌ی آثار آن شاعر فقید به صورت دقیق و درست «دو مرغ بهشتی» را با هم می‌خوانیم.

 درباره‌ی «نیما» نوشتن، برای راقم این سطور همیشه مشکل بوده است، به همان دلیل که نوشتن درباره‌ی «دریا» مشکل است. عظمت ابعاد غول‌آسای دریا، اجازه‌ی ساده­نگری و سهل­انگاری نمی­دهد. این گودال کوچکی نیست که با نگاهی نه چندان دقیق، عرض و طول و عمقش را به تخمین دریابی، این دریاست که برای شناختش باید، دلِ به دریا زدن داشته و تازه خطر غرق شدن را نیز پیشاپیش بر خود هموار کرده باشی. به هر حال قصدم این است که درباره‌ی نیما بنویسم و رابطه­اش با یک شاعر بزرگ دیگر. یعنی کار مشکل­تر است؟ به نظر می­رسد که هر چند آن دیگری، نیما نیست و دریا نیست، اما دور از انصاف خواهد بود اگر، شاعر بزرگ ندانیم‌اش. اما بزرگی نیز، چون بیش‌تر مفاهیم اعتباری، نسبی است؛ بزرگ و بزرگ‌تر و بزرگ‌ترین داریم و به همین اعتبار می­توانیم، دریا، دریاتر و دریاترین نیز داشته باشیم. چه غم که اساتید ایراد بگیرند که اسم را به جای صفت نشانده است.

«شهریار» شاعر بزرگی است، شاید آخرین شاعر بزرگ از نسل شاعران کهن ــ‌کهن را به اعتبار گرایش به سنت‌های شعر گذشته به کار می­برم‌ـ غزل‌های او، از نمونه­های شیرین و پرشور غزل فارسی است با هویتی خاص خود. یعنی می­توانیم در کنار غزل سعدی، غزل حافظ، غزل صائب، فی­المثل غزل شهریار را هم داشته باشیم و البته بدون آن‌که غرض در یک حد و یک افق دانستن این با آن‌های دیگر در میان بوده باشد. اما این تمام داستان شعر شهریار نیست و با وجود غزل‌های درخشانی که این شاعر دارد، چهره‌ی موفق­تر او را باید در برخی شعرهای دیگرش جست‌وجو کرد.

در «افسانه شب»، «دو مرغ بهشتی»، «مومیایی»، «ای وای مادرم» و بیش از همه، در «هذیان دل» که این آخری را باید بهترین شعر شهریار و از زیباترین شعرهای معاصر دانست و در همین‌جاست که شهریار با نیما رابطه برقرار می­کند. شهریار آن‌چنان که خود گفته است، در حال خواندن حافظ، با «افسانه»‌ی نیما برخورد می‌کند و این برخورد چنان اثری بر او می­نهد و چنان دگرگونش می­سازد که «حافظ» را به سویی می­نهد و غرق دنیای افسانه و شعر نیما می­شود:

حسین منزوی

«دو مرغ بهشتی» نخستین تحسینی است که شهریار نثار نیما می­کند اما تنها و آخرین نیست. پس از این منظومه، شهریار باز هم در شعر خود، نیما را و شعر نیما را می­ستاید. تا آن‌جا که به یاد دارم شهریار دو غزل برای نیما دارد که یکی گفت‌وگویی با نیماست و دیگری مرثیه­ای برای نیما. جز این دو غزل، گه‌گاه نیز این‌جا و آن‌جا، و به مناسبت‌هایی در شعرش یادی از نیما کرده است از جمله در غزلی که با مطلع:

ای دل به ساز عرش اگر گوش می­کنی

از ساکنان فرش فراموش می­کنی

غزلی که شهریار در آن با نیما گفت‌وگو و درددل می­کند در نوع خود از زیباترین و پرشورترین غزل‌های شهریار است و می­توان گفت روایت دیگری است از قصه‌ی «دو مرغ بهشتی» و البته با لحنی تلخ­تر و یأسی عمیق­تر. این‌جا نیز، شاعر از تنهایی خود و نیما در زمانه و در میان مردمی که به ظاهر از تیره و تبار آن دو­اند، اما باطناً از دودمانی دیگر، سخن می­گوید، تواضع شاعرانه‌ی شهریار نسبت به نیما در این غزل نیز هم‌چنان نمودار است؛ به ویژه در بیت دوم: این غزل را در ضمن جزو نادر غزل‌های شهریار می­توان شمرد که هم بیان حالت است و هم حال و هوایی اجتماعی دارد: