هم اندیشی های سیاسی،عاطفی و مذهبی شهریار با نیمایوشیج (بخش اول)

ابوالفضل علیمحمدی

رازی است که آن نگار می داند چیست

                                           رنجی است که روزگار می داند چیست

آنی که چو غنچه در گلو خونم از اوست

                                            من دانــم و شــــهریار می داند چیست

                                                                                   کلیات نیما ص 530

این چه سر و چه راز مگویی است که نــیما جز شهریار همدردی دیگر بر شناخت آن

نمی یابد؟و این چه تاکید بر کتمان سری است که شهریار بر نیما می کند؟

نـــیما غم دل گو که غریبـــانه بگرییم

                                          سر پیــش هم آریم و دو بیگـــانه بگرییم

                                                                    کلیات شهریار جلد یک ص 114

آیا شــهریار و نیما علیرغم تفاوت در سبک و زبان و نگرش،دو درد آشنای دیرین اند؟

یا دو بیگانه ی نا آشنا ؟

در موارد غرابت و بیـــگانگی این دو شاعر از همدیگر، بسیار نوشــته اند،امــا در باب

 همدلی ها،وســواسها و هراسهای مشــترک این دو هنرمند توطئه ی سکوت راه

 انداختند.به ویژه برخی از نو اندیشــان نو اندیش تر از نیما و تجددگرایان متجددتر از

 ایشان،نقش شهریار را در شکل گیری و معرفت آثار نیما به عمد فراموش کرده اند.

امید است که این مقاله بتواند ریشه ی همدردی های و همدلی های این دو شاعر

صاحب سبک را عرضه نماید. منظومه ی مسمط گونه ی"افسانه" که نقطه ی آغازی

بر شعر معاصر فارسی شمرده می شود،در دی ماه سال 1301توسط نیــما یوشیج

سروده شد.در آن سال شهریار در تهران می زیست. تهرانی که یک سال از کودتای

رضاخان را پشت سر گذاشته و سایه ی سنگینـش را در تمام زوایای خویش، حتی

در محافل ادبی تجربه می کرد.

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

افسانه شعری بود غنایی و عاشقــانه و سرشار از روح تازه جویی هنری. شــهریار

جوان،اما اندیشمند که حشر و نشرش تا سال 1308 با شاعران دوره ی مشروطیت

ملک الشعرا بهار و میرزاده ی عشقی او را مستعد به پذیرش اندیشه های اجتماعی

و تجدد گرایی در شعر کرده بود،آن چنان مسحور افسانه ی نیما شد که چندی پیرو

مراد خود حافظ را هم فراموش کرد.

من به گهواره ی حافــظ که چون طفل نازم

                                                 خواب افســانه ربود و عجبــم رویا بود

                                                                               کلیات شهریار جلد یک ص 309

اما،افسانه پس از انتـشار موجب اعتراض و خشم جامعه ی ادبی بخش واپس گرای

آن روزگار شد. شهریار از جمله افراد معدود از شاعـران پر آوازه ی آن عصر بود که به

دفاع از افسانه پرداخت.او در مقابل انبوه کهنه پرستان و کوته اندیشان ادبی و ادیبان

وابسته به قدرت حاکم،که نیما را به جهت سرودن یک اثر ادبی جدید به باد انتـقاد و

ناسزا گرفته بودند، در قطعه ی شعری به سبک و سیاق افســانه، خود و نیما را دو

مرغ بهشتی تشبیه کرد که تیرهای ستم زهرآگین،چهره شان را پر غم و دلشان پر 

خون ساخته بود.

پای شمع شبستان دو شــــاعر         تنگ هم چون دو مـــرغ دلاویز

مهر بر لب ولی چشم در چشم         بــــا زبـــان دلی ســحر آمــیز

خوش به گوش دل هم ســـرایند        دلکش افسانه هایی دل انگیز

                           لیــــک بر چهره ها هاله غــم

وای یــــــارب دلی بــــود نــــیما         تــــکه و پاره،خـــونین و مـالین

پــــــاره دوز و رفـــوگر در آنــــجا         تیـــــرهای ستم زهــــر آگـــین

خونفشان چشم هر زخم،لیکن         هم در او بــرقی از کیفر و کین

                       گفت نیما همین لخته خون است

                                                                      کلیات شهریار جلد یک ص 526

در عصر اقــتدار رضاخانی که از سال 1300 شروع شده و در سال 1304 به اوج خود

رسیده بود،تشکل ها و مرزبندی ها در سطح جامعه نمود پیدا می کردند.شاعران و

نویســندگان نیز به صــف بندی ها و جبهه گیری های اجتــماعی و سیـــاسی می

پیوستند.اما سایه ی شهریار و نیما سنگین تر از تقســـیم بندی های چپ و راست

حاکم بر فضای سالهای 1300 تا 1320 بود.آنها یک آرمانخواه و مردم دوست بودند که

به حزب و گروه خاص تعلق نداشتند.تجربه ی احزاب و گروه هایی که سعی در جلب

 و جذب آنها می نمودند بی نتیجه ماند.نه،قدرت قلم و بیان آل احمد در جذب نیما به

"نیروی سوم "موثر بود.(1)و نه ،تعریف و تمجید "مرتضی کیوان"از قطعه ی " قهرمانان

استالینگراد" موجب گرایش شــهریار به حزبی خاص شد.(2) نیما و شـــهریار، بدون

عضویت در حزبی، در جبهه ی ضد دیکتاتوری حضور فعال داشتند.

میرزاده ی عشقی، دوسـت صمیمی شــهریار برای اولین بار "افسانه "ی نـیما را در

نشریه ی قرن بیســتم که با پشــتوانه ی مالی آیت الله مـدرس انتشار می یافت به

چاپ رساند و با شهریار در مورد چاپ شــعری که به سبک او سروده بود به مشورت

پرداخت.ملک الشعرای عضو اقــلیت مجلس از سویی قطعه ی "ای شب" نیما را در

هفته نامه خود چاپ نمود و از سوی دیگر مقدمــه ای بر دیوان شهریار نوشت و او را

نه تنــها برای ایـران که برای دنــیای شرق افتـــخار آفـرین نامید. موضـــع گیری های

سیاسی و اجتماعی عشقی و ملک الشعرای بهار موجب شد که فرمان قتل خود

 را از پادشـاه وقت دریافت کنند.اما روز موعــود، ملک الشعرا بطور معجزه آسایی از

مرگ نجات پیدا کرد ولی عشقی،در اوج جـوانی ترور شد و به قتل رسید.

شــهریار و نیــما در سوگ عشــقی مرثیه های جانگدازی سرودند. آنها به صــراحت

 عشقی را خـادم و عاشق وطـــن و قاتل او را خائـن نامیدند. نیــما قطعه ی خـود را

چنین آغاز کرد:

عشقی که بود محرم اســـرار ما به کار

                                              عشقی نمود و عشق دگر را گرفت پیش

                                                                                                کلیات نیما،ص 584

و شهریار سرود:

عشقی که درد عشق وطن بود درد او

                                              او بود مرد عشق که کس نیست مرد او

                                                                                   کلیات شهریار، جلد یک ص 285

آیا به بن بست کشـــانیدن رابـــطه ی عاطفی شهریار در سال 1308 و تبعـــید او به

نیشابور از طرف وابستگان به دربار یک عکس العمل حساب شده و دقیق در مـقابل

موضــع گیری های اجتماعی و عاطـــفی شهریار نبود که با هدف به انــزوا کشاندن

ایشان به مرحله اجرا در آمده بود؟

شهریار، آن دستی را که بر کار او گره زده بود،خوب می شناخت،اما شکایت جز بر

خدا نمی کرد.

دســـتی گره به کـــار من ناتوان زده است

                                                   بفرست ناخنــــی گره از کـــار باز کن

                                                                                                                شهریار

او در مناجاتی دیگر می گوید:

به تــــار چنگ نوا ســــنج من گـره زده اند

                                                  فداست طره ی زلف گره گشــای ترا

                                                                                                                شهریار

و در تفسیر این بیت می گوید:

تار چنگ نوا ســـنج،تعبیری برای شعــرهای خود من می باشد که بــخصوص بعد از

 شهریور 1320،از طرف نظام مورد فشار واقع شد.(4)

و یا :

تا سخن گفتم به حق،حق حیاتم خود نماند

                                                وین سزای هر سخنگوی سخندان یا علی

                                                                                                                    شهریار

سال 1317 اوج بحرانهای روحــی نیما و شهریار بود.در این سال صادق هدایت که با

 شـــهریار و نـــیما دوستی صمیـــمانه داشت تصـــمیم انتحار خود را با آنها در مـیان

گذاشت و جــالب است که راه نجات آن دو را نیز در این دیـد.(5) اما جواب شنید که

 اینها امتحان الهی است باید صبر و تحمل نمود." ان الله مع الصابرین".

شــهریار پس از این گفت و شنید،در مواجهه با هدایت،همیشه این بیت حافظ را به

شوخی و با تغییری چنین می خواند:

در این شب سیاهم گم گشت راه مقصود

                                                  از گوشه ای برون آی،ای صادق هدایت(6)

در شعر شـــهریار، فضای جامعه در آن روزگار به خانه ی پر دودی تشبــیه شده بود،

دودی که چشمــها را کور می ساخت تا حقایق را نبینـند. در چنان فضـای پــر دودی

پروانه های عاشق را می کشتند و بلبلان را سر می بریدند.شعر"شاعر افسانه"ی

شــهریار خطابه ای ست اجتماعی و سیاسی خطاب به نیــما یوشیج. در این شعر

مسئول همه ی این نابسـامانی ها به شخص شاه نسبت داده شده است.شاه به

 شانه ای تشبیه شده که وظیفه ی اصلی خود را که عبارت است از نظم بخشیدن

 به اجتماع، فراموش کرده و خود عامل بی نظمی و پریشانی شده است.

نیـــما غم دل گو که غریــــــبانه بگریم

                                              سر پیـــش هم آریم و دو دیوانه بگرییــم

من از دل این غار و تو از قله ی آن قاف

                                               از دل به هم افتیـــم و به جانانه بگرییـم

دودیست در این خانه که کوریم ز دیدن

                                             چشمی به کف آریم و به این خانه بگرییم

آخر نه چراغــیم که خنـــدیم به ایـــوان

                                             شمعیم که در گوشه ی کاشـــانه بگرییم

این شانه،پریشان کن کاشانه دلهاست

                                             یکشـب به پریشــانی از این شانه بگرییـم

"توجه فرمایید که واژه ی "شانه" تداعی کننده ی شا،نه (شاه ، نه) می باشد"

من نیز چو تو شاعر افسانه ی خویشم

                                              باز آ بـــهم ای شاعر افســــانه بگرییـــم

با چشـــم صدف،خیز که بر گردن ایــــام

                                             خر مـــهره ببینــــیم و به دردانـه بگرییـــم

بلبـــل که نبودیم که بخوانیـــم به گلــزار

                                              جغدی شده شبـــگیر به ویرانه بگرییـــم

پروانـــه نبودیـــم در این مشـعله بــــاری

                                              شمعــی شده در مــاتم پروانه بگرییــــم

بیـــگانه کند در غم ما خنده ولی مـا

                                              بــا چشم خودی در غم بیــگانه  بگرییـــم

بـــگذار به هذیان تو طـفلانه بخــــندند

                                             ما هــــم به تب طفل طبیبــــانه بگرییــــم

                                                                                   دیوان شهریار،جلد یک،ص 114

نیما جواب این شعر و همدردیهای دیگر شهریار را، سالها پس از بازگشت شــهریار

 از تبعید داد.عامل این تاخیر را علیرغم اشتیاق شدید هردو هنرمند به دیدار یکدیگر،

در تبلیغات ناشی از جهت گیری های ضد دیکتاتوری نیما و شهریار باید جست.نیما

از سال 1309 تا سال 1313 در گیر شکایات مربوط به اداره ی فرهنگ آستارا بود.(7)

 و شهریار درگیر تبعات پس از اخراجش از دانشــگاه و مرگ پدر و استـخدام در بانک

 کشاورزی.درست است که در همین سالها 1317،شهریار یکبار به قصد دیدن نیما

 به آســتارا رفت،اما شیطنت های افرادی ناشناس که مشخص نیست با چه نیتی

به پیش نیما رفته و به دروغ خود را شــهریار معرفی کرده بودند آنچنان رنـجشی در

نیما به وجود آورده بود،که شــهریار واقــعی هم موفق به دیدار نیما نشد.تا اینکه در

سال1321 دو همدرد و دو مرغ بهشــتی دوباره همــدیگر را پیدا کردند. نــیما در 27

تیرماه1323 نامه ای به شهریار می نویسد:

شهریار عزیز:(( منظومه ای را به اسم شما ساخته بودم،فرستادم.زبان این منظومه 

زبان من است... آدم در حین سـرودن و مواظبت در حال مصرعـها، که چه طور نــظم

طبــیعی پیدا کنند،خسته و کوفته می شود. ولی هـیچ کدام از این ها برای آسـتان

شریف تو چــیزی نیست و نباید چـندان چیزی به شمــار رود.حتما اگر روزی باشــد،

آفــتابی هم خواهد بود. اگر در خلال این سـطور،من توانسته باشم از روی صــدق و

صفا،علامتی نشان بدهم،کاری کرده ام.من یک بار دیگر،صدق و صفای خود را با این

 چند سطر علاوه کنم که به همپای منظومه به یادگار بماند...برای روزی که ما آن را

نمی شناسیم... چشمـداشت عمده کار من نــیست این نمونه ی این است که این

 هدیه ی نا قابل را به منزله ی برگ سبزی که درویشی به آستان ملوک تحفه می

برد،از دوست خود بپذیرید،این نمونه ی صفای من است.دوست شما- نیما یوشیج))

(8)

نیما در بندی از منظومه مذکور سروده بود:

ای نگارین شهریار،شهر دلبندان!

در شبستان تو نیز آن شمع

با پریده رنگ خود تنها از آن غمگین می افزود

که به یاد روزگارانی،چو صحبت را می آغازی

از تو اندر آتش حسرت،جگر سوزد...                          (جلد یک،ص 526)