دو مرغ بهشتی شهریار (بخش اول)

 حسین منزوی

اشاره: زنده‌یاد «حسین منزوی» در دهه‌ی شصت از مصادیق بارز غریب در وطن بود. دهه‌ای که می‌باید اوج آثار او را در هیأت نشر می‌دیدیم و می‌خواندیم؛ تنها به ندرت می‌شد اثری از او را در گوشه و کنار نشریه یا روزنامه‌ای دید و خواند. شاعر بزرگی که در دهه‌ی پنجاه برنده‌ی جایزه‌ی فروغ شده و از سرآمدان و یا درست‌تر بگوییم سرآمد غزل امروز بود. در آن سال‌ها مقاله‌ای درباره‌ی «شهریار و نیما» با عنوان «دو مرغ بهشتی» و با نام مستعار «حسین پورزنجانی» در کیهان فرهنگی سابق منتشر شد که شنیده می‌شد کار حسین منزوی است. سبک و سیاق نثر نیز اگر تأمل شود، نشان از درستی این نظر دارد. با آرزوی چاپ مناسب همه‌ی آثار آن شاعر فقید به صورت دقیق و درست «دو مرغ بهشتی» را با هم می‌خوانیم.

 درباره‌ی «نیما» نوشتن، برای راقم این سطور همیشه مشکل بوده است، به همان دلیل که نوشتن درباره‌ی «دریا» مشکل است. عظمت ابعاد غول‌آسای دریا، اجازه‌ی ساده­نگری و سهل­انگاری نمی­دهد. این گودال کوچکی نیست که با نگاهی نه چندان دقیق، عرض و طول و عمقش را به تخمین دریابی، این دریاست که برای شناختش باید، دلِ به دریا زدن داشته و تازه خطر غرق شدن را نیز پیشاپیش بر خود هموار کرده باشی. به هر حال قصدم این است که درباره‌ی نیما بنویسم و رابطه­اش با یک شاعر بزرگ دیگر. یعنی کار مشکل­تر است؟ به نظر می­رسد که هر چند آن دیگری، نیما نیست و دریا نیست، اما دور از انصاف خواهد بود اگر، شاعر بزرگ ندانیم‌اش. اما بزرگی نیز، چون بیش‌تر مفاهیم اعتباری، نسبی است؛ بزرگ و بزرگ‌تر و بزرگ‌ترین داریم و به همین اعتبار می­توانیم، دریا، دریاتر و دریاترین نیز داشته باشیم. چه غم که اساتید ایراد بگیرند که اسم را به جای صفت نشانده است.

«شهریار» شاعر بزرگی است، شاید آخرین شاعر بزرگ از نسل شاعران کهن ــ‌کهن را به اعتبار گرایش به سنت‌های شعر گذشته به کار می­برم‌ـ غزل‌های او، از نمونه­های شیرین و پرشور غزل فارسی است با هویتی خاص خود. یعنی می­توانیم در کنار غزل سعدی، غزل حافظ، غزل صائب، فی­المثل غزل شهریار را هم داشته باشیم و البته بدون آن‌که غرض در یک حد و یک افق دانستن این با آن‌های دیگر در میان بوده باشد. اما این تمام داستان شعر شهریار نیست و با وجود غزل‌های درخشانی که این شاعر دارد، چهره‌ی موفق­تر او را باید در برخی شعرهای دیگرش جست‌وجو کرد.

در «افسانه شب»، «دو مرغ بهشتی»، «مومیایی»، «ای وای مادرم» و بیش از همه، در «هذیان دل» که این آخری را باید بهترین شعر شهریار و از زیباترین شعرهای معاصر دانست و در همین‌جاست که شهریار با نیما رابطه برقرار می­کند. شهریار آن‌چنان که خود گفته است، در حال خواندن حافظ، با «افسانه»‌ی نیما برخورد می‌کند و این برخورد چنان اثری بر او می­نهد و چنان دگرگونش می­سازد که «حافظ» را به سویی می­نهد و غرق دنیای افسانه و شعر نیما می­شود:

دو مرغ بهشتی (بخش دوم )

حسین منزوی

«دو مرغ بهشتی» نخستین تحسینی است که شهریار نثار نیما می­کند اما تنها و آخرین نیست. پس از این منظومه، شهریار باز هم در شعر خود، نیما را و شعر نیما را می­ستاید. تا آن‌جا که به یاد دارم شهریار دو غزل برای نیما دارد که یکی گفت‌وگویی با نیماست و دیگری مرثیه­ای برای نیما. جز این دو غزل، گه‌گاه نیز این‌جا و آن‌جا، و به مناسبت‌هایی در شعرش یادی از نیما کرده است از جمله در غزلی که با مطلع:

ای دل به ساز عرش اگر گوش می­کنی

از ساکنان فرش فراموش می­کنی

غزلی که شهریار در آن با نیما گفت‌وگو و درددل می­کند در نوع خود از زیباترین و پرشورترین غزل‌های شهریار است و می­توان گفت روایت دیگری است از قصه‌ی «دو مرغ بهشتی» و البته با لحنی تلخ­تر و یأسی عمیق­تر. این‌جا نیز، شاعر از تنهایی خود و نیما در زمانه و در میان مردمی که به ظاهر از تیره و تبار آن دو­اند، اما باطناً از دودمانی دیگر، سخن می­گوید، تواضع شاعرانه‌ی شهریار نسبت به نیما در این غزل نیز هم‌چنان نمودار است؛ به ویژه در بیت دوم: این غزل را در ضمن جزو نادر غزل‌های شهریار می­توان شمرد که هم بیان حالت است و هم حال و هوایی اجتماعی دارد:

دو مرغ بهشتی بخش پایانی

حسین منزوی

دایره‌ی تأثیر نیما بر شعر شهریار، تنها به همین چند شعر محدود نمی­شود. این‌ها که گفته شد بازتاب‌های مستقیم حضور نیما در شعر و شخصیت شاعرانه‌ی شهریار بود. پژواک‌های غیرمستقیم صدای رسای نیما را در شعر شهریار، باید در جا به جای دفترش سراغ کرد.

در منظومه‌ی بسیار درخشان «هذیان دل»، در شعر «قهرمانان استالین گراد»، در مثنوی «افسانه‌ی شب» و قطعه‌ی «در جستجوی پدر و ...»

بیش از این‌ها در شعرهای آزاد شهریار: «پیام به انیشتین»، «ای وای مادرم»، «نقاش» و «مومیایی» که این آخری یکی از زیباترین شعرهای آزاد شهریار است و چه دلیلی از وجود این شعرها قاطع­تر، برای آن‌که به پذیرفتن اوزان نیمایی و کوتاه و بلندی مصراع‌ها و تغییر در نقش سنتی قافیه و نزدیک کردن زمان به لحن طبیعی گفت‌وگو، که پیشنهادهای اساسی نیما به شعر جدید فارسی است، از جانب شهریار پی ببریم، پاره­ای از شعر «مومیایی» را نقل می­کنم. ببینید چه قدر تصاویر زنده و تأثرات تازه و زبان ساده و وزن به طبیعت کلام نزدیک است:

قهوه­خانه، سوت و کور

زانوی سکو گرفته در بغل

در خمار مزمن خود چرتکی

پنجره، خمیازه‌کش

در خمار یک غزل، یک پنجه­ساز

چشم کاشی­های ابلق، خوابناک

از شکاف در به هر جان کندنی است

باز چشمک می­زنند

یک درخت بیدمجنون سر به زیر

زل زده در جوی آب، اندیشه­ناک

حال ممکن است این سؤال مطرح شود که آیا رابطه‌ی شاعرانه‌‌ی نیما و شهریار، صرفاً رابطه­ای یک طرفه بوده است؟ آیا شهریار در این زندگی خاص، نتوانسته است تأثیری بر نیما و شعرش بنهد؟

دو مرغ بهشتي شهريار و نيما يوشيج

 واي يارب دلي بود نيما                             تكه و پاره خونين و مالين

پاي شمع شبستان دو شاعر                    تنگ هم چون دو مرغ دلاويز

مهر بر لب ولي چشم در چشم                 با زبان دلي سحرآميز

خوش به گوش دل هم سرايند                   دلكش افسانه‌هاي دل‌انگيز

ليك بر چهره‌ها هلة غم

آغاز پيدايش شعر نوين زبان فارسي بود. «امين اسفندياري» نيما يوشيج اولين منظومة خود به نام «خانوادة سرباز» را (كه از كمتر شهرتي برخوردار شد) به وسيلة انتشارات خيام به طبع رسانده بود. وي به علت آن كه اكثراُّ به مسقط‌الرأس خود در «يوش» مازندران رفت و آمد داشت، كمتر به كتابخانه مراجعه مي‌نمود. شهريار جوان نيز كه اولين مجموعة غزليات و اشعار خود را به وسيلة همين مؤسسه انتشار داده بود، با نام نيما يوشيج آغاز آشنا شد، ولي در آغاز چندان اشتياقي از خواندن آن منظومه از خود نشان نداد؛ تا اينكه پس از چندي افسانة نيما انتشار يافت. با انتشار اين منظومه چنان حالتي به شهريار دست داد و آنقدر تحت تأثير اين شعر قرار گرفت كه به گفتة پدرم: در حالي كه پاي از سر نمي‌شناخت، مجموعة «افسانة» نيما را تنگ بغل فشرده و در جذبه و شيفتگي خاصي فرو رفته بود كه حاضر نبود حتي لحظه‌اي از آن جدا شود. بالاخره پس از مدتي تصميم گرفت به ديدار نيما به مازندران برود. «كوله‌بار» عشق و «رخت شباني» خود را آماده كرد و راهي ديار همزبان گمشدة خويش شد:

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

  نيما يوشيج

منظومة هذيان دل شهريار                                                   

  شهریار روح بسیار حساسی دارد. او سنگ صبور غمهای نوع انسان است.اشعار شهریار تجلی دردهای بشری است. خیلی از خاطرات تلخ و شیرین شهریار در هذیان دل که شاهکار مکتب شهریار است بیان میشود.

از آنجا که قرار است یکی از اساتید شهریار شناس مقدمه کاملی برای شعر " هذیان دل " بنویسند  بنده این شعر را اجالتا جهت مطالعه عزیزان در سایت میگذارم   تا در اولین فرصت نیز مقدمه را هم منتشر نماییم

هذیان دل

دارم   سری  از   گذشت   ایام             طوفانی  و  مالخولیائی

طومار   خیال     و   خاطراتم               لولنده بکارخود نمایی

چون    پرتو   فیلمهای در هم            در پرده ی تار سینمایی

بگشود دلم زبان هذیان

مرغان   خیال   وحشی   من            تنها که شدم برون بریزن

در  باغچه ی  شکفته ی  شعر        با شوق و شعف بجست و خیزد

تا میشنوند صوتی از دور               برگشته چوباد میگریزند

در خلوت حجره ی دماغم

برای مشاهده متن کامل شعر بر روی ((ادامه متن )) کلیک کنید